Cali Balcad: Waxaan leenahay xeelado aan uga hortgano heshiiska Itoobiya iyo Somaliland

Muxuu yahay heshiiska is-afgaradka ee dhax maray Itoobiya iyo Gobolka Somaliland?

Ugu horeyn, Hay’ada isu dhigma ayaa heshiis wada geli kara, laakiin Ra’iisal Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed iyo Madaxweynaha Somaliland iskuma dhigmaan, markaa heshiisku waa sharci-darro, gabi ahaanba khaladan mana waafaqasana halbeegyada xeerarka caalamiga ah.

Marka xiga, haddii aan xitaa qaadano hadalka warbaahintu baahisay in uu run yahay, ma ahan heshiis ganacsi, waxa uuna ka kooban yahay afar qaybood oo kala ah.

Qaybta koowaad: In Itoobiya loo qoondeeyo dhul dhan 90X20 kilomitir oo ay iyadu si madax bannaan u maamulato.
Qaybta labaad: Itoobiya waxay doonaysaa inay ay Badda Cas ku yeelato laba saldhig ciidan oo aysan hadda haysan.
Qaybta saddexaad: Itoobiya waxay awood u yeelanaysaa inay samaysato deked ganacsi oo u gaar ah.
Qaybta afaraad: Intaa beddelkeeda, Itoobiya waxay aqoonsan doontaa madaxbannaanida Gobolka Somaliland.

Haddii aynu eegno waxa ay maanta Al-Shabaab ka wadaan Soomaaliya waa amni darro balse saameyn kuma yeelaneyso Dowladnimadeena, ma saameynayaan madax bannaanideena iyo midnimadeena.
Heshiiskaas waxa uu uu saameynaya dhamaan arrimahaas, waana ka khatar badan yahay Al-Shabaab sidaa darteed waa inaan ula dagaalanaa si ka daran sidaan ula dagaalno Kooxda Al-Shabaab.

Waa maxay natiijada booqashadaada hadda ee Dooxa? Wax xiriir ah ma ku leedahay arrimihii ugu dambeeyay ee waqooyiga Soomaaliya?

Booqashadaan waxa ay ahayd mid hore u qorshaysnayd, oo aan uga wada hadaleyno arrimo kala duwan ee labada dhinac quseeya.
Iyadoo safarkaan hore loo qorsheeyay, ayay soo if-baxay mushkiladda “Somaliland” 1-dii January, markii uu Ra'iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed la galay Madaxweynaha Somaliland waxa ay ku magacaabeen heshiis is-afgarad ah.

Ma ahan wax caadi ah in Ra’iisul Wasaare Dowladeed uu heshiis la saxiixdo mas'uul ama madaxweyne Gobol ka tirsan dal kale. Arrintaan ma aha sharci, waxa ay ka baxsantahay xeerarka caalamiga ah, waxeyna ka hor imaaneysa midnimada iyo madax-banaanida Soomaaliya.

Booqashadayda waxaa qeyb ka ahaa in aan arrimahaan kala hadlo walaalaheen Qatar iyo arrimo kale oo ka sii badan, sababtoo ah marka hore waa inaad dadaal diblomaasiyadeed bixisaa, safarkaan ayaana qeyb ka ahaa.

Waa maxay mawqifka Soomaaliya ee khataraha hadda ka jira Badda Cas?

Badda Cas waa marin aad muhiim u ah, waxaana mara qiyaastii 15 ilaa 20% ganacsiga adduunka . Amniga Babul Mandab iyo Badda Cas waa mid aad muhiim u ah, carqalad kasta oo ku timaada waxey horseedeysaa in la gaari waayo meelo badan oo ka mid ah adduunka, kadibna waxaa ka dhalan doona in qiimaha badeecaduhu ay kor u kacaan, walaaca gobolkuna sii bato.

Maanta, waxaan aragnaa Xuutiyiinta oo dhinaca kale ee Badda Cas isku dayaya in ay caawiyaan Falastiiniyiinta. Inkastoo garab istaagooda dadka reer Falastiin ee xasuuqa lagu hayo uu yahay mid wanaagsan, haddana waxaa laga yaabaa in khalkhal geliyo ganacsiga caalamiga ah taas oo aan ahayn qaabkii saxda ahaa ee loo mareyn lahaa arrintaas, sidaas darteed Soomaaliya waxay doonaysaa in ganacsiga caalamku si nabad ah isaga goosho Badda Cas, sidoo kalena waxaan jecelnahay in xal deg-deg ah laga gaaro dhibaatada ka taagan Gaza, si looga hortgo xasuuqa.

Sidee ayay arrintaas u saamaynaysaa ammaanka Soomaaliya?

Hadda waxaad wararka ku maqlaysaa in ay siyaadeen falalkii burcad badeednimada, inkasta oo ay Soomaaliya ka joogsatay 7-sano ka hor. Hadda in howlaha burcad badeednimada la dareemo waxaa sabab u ah amni darrada ka jirta Gobolka.

Soomaaliya wax taageero ah ma ka heshay Midowga Afrika ama ururada kale ee caalamiga ah?

Haa, diblomaasiyad ahaan waxaanu taageero buuxda ka haysanaa Beesha Caalamka, mana arag hal dal oo maanta garab joga Itoobiya. Midowga Afrika waxa uu taageero u haya Soomaaliya sidoo kale Mareykanka iyo Midowga Yurub, waxaana 18-ka bishan magaalada Kampala ka dhacaya shir uu yeelanayo urur goboleedka IGAD.

Sidoo kale waxaa magaalada Addis Ababa ka dhici doona shir uu yeelanayo Golaha Ammaanka iyo Nabadda Midowga Afrika, iyada oo sidoo kale magaalada New York uu ka dhici doono shirka Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, kuwaas oo dhammaantood lagu taageerayo Soomaaliya.

Taageerada diblamaasiyadeed maku filan tahay soo afjarida xiisadda heshiiskaan? mise laga yaabaa in Dawladda Soomaaliya ay ku dhaqaaqado tillaabo kale?

Siyaasad ahaan ilaa iyo hadda aad ayaan ugu qanacsannahay, waxaana dhawaan fileynaa in Jaamacadda Carabta ay qabato shir heer wasiir ah oo aan ka rajeyneyno in aan taageero buuxda ka helno walaalaheen. Ilaa iyo hadda taageerada siyaasadeed ee aan haysano ayaa nagu filan.

Si kastaba ha ahaatee, waxaan leenahay xeelado badan oo aan kala dooran karno kuwaas oo aan adeegsan doono marka ay Itoobiya uga sii darto xaaladda. Tusaale ahaan waxaa dhici doona kacdoon gudaha ah. Shacabka Soomaalidu isma saaran doono gacamaha waxa uu sameyn doonaa kacdoon aan taageersanahay. Waxaa sidoo kale jira habab kale oo aan isticmaali doono marka loo baahdo.

Warbixinadii ugu dambeeyay waxa ay tilmaamaayan in tillaabooyin loo qaaday dhanka horumarka. Ma yihiin kuwa uu ka faa'iiday muwaadinka Soomaaliyeed?

Haddii aad dib ugu noqoto bishii December, waxa aad arkeysa in Soomaaliya ay ku biirtay ururka dhagaalaha ee Bulshada Bariga Afrika, taasna waa mid aad muhiim u ah. Waxay sameeyeen qiimeyn kadibna waxa ay aqbaleen in Soomaaliya xubin ka noqoto.

Qaramada Midoobay ayaa sidoo kale dib u eegis ku sameysay maamulka hubka ee Soomaaliya, waxaana la isku raacay in cunaqabateynta laga qaado. Waxay ahayd cunaqabatayntii ugu dheereed uguna baaxad waynayd ee waddan saarnaata in ka badan 30 sano, waana laga qaaday hadda.

Bankiga Adduunka iyo Hay’adda Lacagta Adduunka ee IMF ayaa sidoo kale dib u eegis ku sameeyay dhaqaalaha Soomaaliya, waxayna xaqiiqsadeen in Soomaaliya ay hadda diyaar u tahay bixinta deymaha faraha badan.

Sanadkaan waxaan diyaar u nahay in aan sii amba qaadno horumarinta dhaqaalaha, waxaana rajeyneynayaa in aan bilaawno mashaariic waaweyn, sidaas darteed Soomaaliya waxa ay ku socotaa waddadii horumarka, inaga oo soo hoynay guulo badan bilihii lasoo dhaafay, caalamkuna hadda waa uu gaaray in uu ku kalsoonaado nidaamka Dowladnimo ee Soomaaliya.