Muqdisho (Dawan) – Muwaadinka Soomaaliyeed waxaa ku adkaan karta inuu la socdo halka ay marto hantida guud ee dowladda, cidda maamusha iyo sida loo isticmaalo. Canshuurta waxaa ururin kara heer kasta oo ka mid ah dowladda, kaddibna waxaa loo wareejin karaa heer kale, ugu dambaynna waxaa lagu bixin karaa adeeg ay fuliso hay’ad dowladeed oo saddexaad. Marka ay sidaasi dhacdo, waxaa soo baxaya su’aal muhiim ah: yaa mas’uul ka ah inuu iftiimiyo sida loo isticmaalay lacagtaas?
Su’aashaas ayaa udub-dhexaad u ah wejiga xiga ee dib-u-habaynta maamulka maaliyadda guud ee Soomaaliya, iyadoo dalku ku dadaalayo kordhinta dakhliga gudaha iyo xoojinta hay’adaha u xilsaaran maareynta iyo kharash-garaynta hantida guud.
Warbixinta Bangiga Adduunka ee Dib-u-eegista Maaliyadda Guud ee Soomaaliya 2026 ayaa muujinaysa in dalku horumar ka sameeyay xoojinta maamulka maaliyadda guud, gaar ahaan hagaajinta nidaamka xakamaynta mushaaraadka shaqaalaha, diyaarinta warbixinnada maaliyadeed iyo hufnaanta miisaaniyadda.
Hase yeeshee, warbixintu waxay ka digaysaa in hirgelinta dib-u-habaymahaasi aysan isku heer ahayn, iyadoo hay'adaha dowladda iyo heerarka kala duwan ee dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyadu ay adeegsadaan nidaamyo maaliyadeed oo kala duwan.
Marka laga eego dhinaca muwaadiniinta, arrintu kuma koobna oo keliya in la ogaado in maamuladu ururiyaan dakhli ku filan iyo in kale, balse waxay ku saabsan tahay jiritaanka hannaan cad oo lagu raadin karo lacagta, laga soo bilaabo marka la ururiyo, la qoondeeyo, la kharash gareeyo, illaa laga gaaro adeegga loogu talagalay.
Caqabaddan waxaa sii adkeynaya nidaamka federaalka Soomaaliya, maadaama heerarka kala duwan ee dowladda ay leeyihiin masuuliyado kala duwan oo la xiriira ururinta dakhliga iyo bixinta adeegyada bulshada.
Intii lagu guda jiray kulan xog-bixin ah oo ka horreeyay daahfurka warbixinta, Maxamuud Yaasiin oo ah Khabiirka Sare ee Maamulka iyo Dowlad-wanaagga ee Bangiga Adduunka, ayaa sheegay in ururinta dakhliga ay hadda u dhacdo si kala madax-bannaan, halkii uu jiri lahaa nidaam qaran oo mideysan oo dakhliga lagu ururiyo, kaddibna loogu qaybiyo heerarka kala duwan ee dowladda.
“Mid kasta oo ka mid ah heerarka dowladda wuxuu ururiyaa dakhliga uu ka soo xareyn karo deegaannada uu maamulo,” ayuu yiri Yaasiin. Wuxuu intaas ku daray in inkasta oo ay jiraan xeerar iyo habraacyo sharciyeed oo heer federaal iyo heer dowlad-goboleed ah, haddana ay jiraan canshuuro is dul saaran oo ay kala ururiyaan heerarka kala duwan ee dowladda. Arrintaas ayuu sheegay inay weli tahay qodob u baahan in laga gaaro is-afgarad iyo siyaasad mideysan oo lagu maareeyo xiriirka maaliyadeed ee heerarka dowladda.
Tani waxay dhalinaysaa su'aal ka baxsan arrinta canshuuraha, taas oo la xiriirta maamulka iyo isla xisaabtanka. Marka masuuliyadaha iyo khayraadka loo kala qaybiyo heerarka kala duwan ee dowladda, waxaa sidoo kale muhiim ah in si cad loo qeexo cidda qaadaysa masuuliyadda isla xisaabtanka.
Warbixinta Dib-u-eegista Maaliyadda Guud waxay tilmaameysa in masuuliyadaha kharash-garaynta, awoodaha ururinta dakhliga, wareejinta dhaqaalaha ee heerarka kala duwan ee dowladda iyo maalgelinta dowladaha hoose aan weli si buuxda loo qeexin, isla markaana uu muran ka taagan yahay marka la fulinayo.
Warbixintu waxay xustay in xoojinta awoodda hay'adaha maareeya maaliyadda guud iyo caddaynta nidaamka xiriirka maaliyadeed ee heerarka kala duwan ee dowladda ay muhiim u yihiin horumarinta adeeg-bixinta bulshada. Mid ka mid ah tusaalooyinka ugu cadcad ee arrintan lagu soo qaaday kulanka xog-bixinta ayaa ah Maamulka Gobolka Banaadir , kaas oo boos gaar ah ku leh qaab-dhismeedka federaalka Soomaaliya, kana duwan kan dowlad-goboleedyada.
Stella Ilieva oo ah Dhaqaaleyahan Sare oo ka tirsan Bangiga Adduunka ayaa sheegtay in warbixinnada maaliyadeed ee Maamulka Gobolka Banaadir ay caqabad gaar ah leeyihiin, maadaama shuruudaha looga baahan yahay soo gudbinta warbixinnadiisa aan weli si cad loogu darin nidaamka qaran ee ay adeegsadaan dowlad-goboleedyadu.
“Waa lacag aad u badan oo ay hay’ad maamusho, ururiso, hadana la kharash gareeyo iyada oo aanay jirin xeerar ku filan oo lagu maamulo maaliyadda guud,” ayay Ilieva tiri, iyadoo ka hadlaysay caqabadaha la xiriira warbixinnada maaliyadeed.
Yaasiin ayaa isaguna faahfaahin dheeraad ah ka bixiyay arrintan, isagoo sheegay in Maamulka Gobolka Banaadir uu ka qaybqaato madalaha wadatashiga ee dowladda, isla markaana uu helo dhaqaale badan oo laga soo wareejiyo heerarka kale ee dowladda. Wuxuu sheegay in warbixinta Dib-u-eegista Maaliyadda Guud ay ku jiraan xogta Maamulka Gobolka Banaadir, oo ay ka mid yihiin dakhliga gudaha iyo xisaabaadka dakhliga qofkiiba, balse uu jiro gaabis la xiriira daabacaadda iyo isku-dubaridka warbixinnada maaliyadeed ee maamulka. Sidaas darteed, dhibaatadu kuma koobna oo keliya in xogtu ku jirto hay’adaha dowladda, balse waxay ku saabsan tahay in muwaadiniintu heli karaan, fahmi karaan, lana socon karaan xogtaas iyo halka ay ku dambayso.