Dakhliga gudaha Soomaaliya ma dabooli karaa baahida ka dhalaneysa sii yaraanta gargaarka dibadda, iyada oo aan culays la saarin shacabka?

Qiimeyntii Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF) ee Oktoobar 2026 ayaa sidoo kale ku baaqday in la ilaaliyo xasilloonida dhaqaalaha guud, lana xoojiyo dakhliga gudaha, isla markaana la sugo maareyn maaliyadeed oo taxaddar leh.

Dhanka canshuuraha, ka guurista ku tiirsanaanta deeqaha dibadda macnaheedu ma aha in canshuur-bixiye kasta laga qaado lacag dheeraad ah. Qaabka loo dejiyo dib-u-habeynta iyo isku-duwidda nidaamyada canshuuraha ayaa go’aaminaya sida culayska maaliyadeed loo qaybinayo.

Ilieva ayaa sheegtay in wada-shaqeynta dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyadu ay suuragelin karto in xaaladaha qaarkood la dhimo heerarka canshuuraha, iyadoo la yareynayo kala duwanaanshaha iyo canshuuraha is-dulsaarsan. Waxay tusaale u soo qaadatay canshuuraha laga qaado foosto shidaal ah oo cabbirkeedu yahay 200 oo litir. Tirooyinka ay soo bandhigtay ayaa muujinayay in canshuuraha foostadaasi ay Muqdisho ka ahayd qiyaastii 26.50 doollar, Puntland 9.26 doollar, halka magaalada Kismaayo ee Jubaland ay ka ahayd 7.30 doollar. Kala duwanaanshahan ayaa muujinaya sida nidaamyada canshuuraha ee aan isku xirnayn ay u abuuri karaan kharashyo kala duwan, iyadoo ku xiran halka badeecadaha dalka laga soo geliyo.

Warbixintu waxay sidoo kale soo jeedisay in la casriyeeyo canshuuraha iibka, lana ballaariyo saldhigga canshuuraha. Nidaam casri ah oo Canshuurta Qiimaha Dhan (VAT) ah ayaa tusaale ahaan yareyn kara canshuurta is-dulsaaran ee dhacda marka canshuurta iibka marar badan laga qaado heerar kala duwan wax-soo-saarka iyo ganacsiga ah.

Ilieva ayaa carrabka ku adkaysay in dib-u-habeynta canshuuraha loo qaabeeyo si aysan dhibaato ugu keenin qoysaska danyarta ah, maadaama saboolnimadu weli sarreyso, dakhliguna kooban yahay. Waxay sidoo kale muhiimad siisay wacyigelinta canshuur-bixiyeyaasha, la-tashiga bulshada iyo in si cad loo sharxo isbeddellada, si loo helo faham iyo kalsooni dadweyne. Kordhinta dakhliga gudaha oo keliya kuma filna in la helo nidaam maaliyadeed oo waara; waxaa sidoo kale muhiim ah in si hufan loo isticmaalo lacagta la ururiyo.

Dib-u-eegista Maaliyadda Dadweynaha ayaa tilmaantay daciifnimo ka jirta waxtarka kharashaadka dowladda, hirgelinta nidaamyada maareynta maaliyadda dadweynaha iyo habraacyada wada-shaqeynta heerarka kala duwan ee dowladda. Waxay ku talinaysaa in la xoojiyo kontaroollada maaliyadeed, la hagaajiyo habraacyada wax iibsiga dowladda, la wanaajiyo maamulka diiwaannada mushaaraadka, lana caddeeyo mas’uuliyadda maalgelinta adeegyada dadweynaha.

Saadaasha ku saleysan tijaabooyinka dib-u-habeynta ee warbixinta ayaa muujinaysa in xirmada siyaasadaha la soo jeediyay ay kordhin karto wax-soo-saarka guud ee dalka 9.3 dhibcood marka loo eego heerka saldhigga ah muddada u dhexeysa 2026 iyo 2033. Sidoo kale, waxay kordhin kartaa dakhliga gudaha qiyaastii lix dhibcood oo % ah marka loo eego GDP-ga, isla markaana yareyn kartaa saboolnimada.

Saadaashu waxay intaas ku dartay in marka la gaaro 2033 la abuuri karo ku dhowaad 54,000 oo shaqo oo dheeraad ah iyo 250,000 oo shaqooyin kuwaas oo ka tayo iyo wax-soo-saar badan kuwii hore.

Hase yeeshee, tirooyinkani waa natiijooyin suuragal ah oo ku saleysan shuruudaha iyo xisaabaha loo adeegsaday saadaasha, mana aha wax la hubo. Ilieva ayaa sheegtay in guulahaas ay ku xirnaan doonaan hirgelinta iyo joogteynta dib-u-habeynta la soo jeediyay.

Soomaaliya waxay u baahan tahay in dakhliga si caddaalad ah loo ururiyo, kheyraadkana si hufan loo qaybiyo. Dowladda waxaa sidoo kale laga doonayaa inay ilaaliso qoysaska nugul, si taxaddar leh u maareyso amaahda, isla markaana hubiso in hay’adaha dowladdu lagula xisaabtamo kheyraadka ay helaan.

Hay’adaha iyo dowladaha taageera Soomaaliya waxay sii yeelan doonaan door muhiim ah oo ku saabsan taageeridda dib-u-habeynta, dhismaha awoodda hay’adaha iyo maalgelinta horumarka. Hase yeeshee, yoolka fog waa in la xoojiyo awoodda dalka uu ku maalgelin karo mudnaantiisa horumarineed.

Ugu dambeyn, guusha isbeddelkan waa inay ka muuqataa nolol maalmeedka muwaadiniinta, iyadoo la helayo dugsiyo iyo xarumo caafimaad oo si wanaagsan loo maalgeliyo, adeegyo dadweyne oo la isku halleyn karo, fursado shaqo oo wanaagsan iyo hufnaan ku saabsan sida loo isticmaalo hantida dowladda.

Sidaas darteed, caqabadda Soomaaliya ma aha oo keliya sidii loo buuxin lahaa baahida ka dhalata hoos u dhaca taageerada dibadda, balse waa sidii loo dhisi lahaa nidaam maaliyadeed oo waara, dakhliga si caddaalad ah u ururiya, adeegyada dadweynaha maalgelin kara, isla markaana aan culays aan loo baahnayn saarin shacabka.