Muqdisho (Dawan)- Qoysaska Soomaaliyeed oo durba wajahaya sare u kaca qiimaha shidaalka, gaadiidka iyo badeecadaha daruuriga ah, hadal-heynta ku saabsan kordhinta dakhliga gudaha ee dowladda waxay u muuqan kartaa mid muujinaysa in bulshada lagu soo rogi doono canshuuro dheeraad ah.
Hase yeeshee, sida uu tilmaamayo Bangiga Adduunka, marxaladda xigta ee dib-u-habaynta nidaamka canshuuraha Soomaaliya khasab ma aha inay ku timaaddo kordhinta canshuuraha laga qaado dhammaan muwaadiniinta iyo ganacsiyada.
Taa beddelkeeda, waxaa muhiim ah in la isku dubbarido nidaamyada canshuuraha ee kala duwan, la ballaariyo saldhigga canshuuraha si shakhsiyaad iyo ganacsiyo badan ay uga qayb qaataan dakhliga dowladda, lana yareeyo caqabadaha maamul ee kordhin kara qiimaha badeecadaha.
Arrimahan ayaa udub-dhexaad u ah warbixinta Bangiga Adduunka ee Dib-u-eegista Maaliyadda Dowladda Soomaaliya: Marxaladda Xigta ee Maaliyadda Dowladda, taas oo qiimaynaysa sida dalku u kordhin karo una maamuli karo dakhliga gudaha, isaga oo isla mar ahaantaana ilaalinaya danaha qoysaska iyo ganacsiyada.
Intii lagu guda jiray kulan xog-warran ah oo ka horreeyay daah-furka warbixinta, dhaqaaleyahanka sare ee Bangiga Adduunka, ahna hoggaamiyaha kooxda diyaarisay warbixinta, Stella Ilieva, ayaa sheegtay in ujeeddada dib-u-habayntu aanay ahayn oo keliya in lacag badan laga ururiyo muwaadiniinta iyo ganacsiyada.
"Ujeeddadu ma aha oo keliya in dakhli badan la ururiyo, balse waa in la dhiso nidaam dakhli oo caddaalad badan, la saadaalin karo, isla markaana taageera horumarinta ganacsiga gaarka loo leeyahay," ayay tiri Ilieva.
Waxay tusaale u soo qaadatay kala duwanaanshaha canshuurta laga qaado fuustadii shidaalka ee dibadda laga soo dejiyo, taas oo qaadda 200 oo litir. Waxay sheegtay in canshuurta laga qaado fuustadaasi ay si weyn ugu kala duwan tahay goobaha kala duwan ee dalka laga soo dejiyo. Sida ay sheegtay, fuustadii shidaalka ee Muqdisho laga soo dejiyo waxaa laga qaadaa canshuur dhan 26.50 doollar, halka Puntland laga qaado 9.26 doollar, halka dekedda Kismaayo ee Jubaland laga qaado 7.30 doollar.
Ilieva ayaa sheegtay in iskaashi iyo wadashaqayn dhexmara heerarka kala duwan ee dowladda ay suuragelin karaan in la mideeyo heerarka canshuuraha, lana yareeyo kala duwanaanshaha jira.
Waxay sharraxday in haddii dowlad-goboleedyadu ka heshiiyaan isku-mid ahaanshaha heerarka canshuuraha, ay suuragal noqon karto in la helo nidaam canshuureed mideysan, taas oo yareyn karta kala duwanaanshaha culayska canshuureed ee saaran muwaadiniinta ku nool gobollada kala duwan ee dalka.
Tusaalahani wuxuu muujinayaa caqabado waaweyn oo Bangiga Adduunku tilmaamay, kuwaas oo ka dhashay kala duwanaanshaha nidaamyada canshuuraha, habraacyada maamulka iyo qaababka loo dhaqan-geliyo shuruucda canshuuraha ee deegaannada kala duwan ee Soomaaliya.
Inkasta oo kala duwanaanshahaasi aanu si toos ah uga muuqan xisaabaadka dakhliga dowladda, haddana wuxuu saameyn ku yeelan karaa qiimaha ay macaamiishu ka bixiyaan shidaalka, gaadiidka iyo badeecadaha kale ee ay isticmaalaan.
Warbixintu waxay ku talinaysaa in Soomaaliya ballaariso saldhigga canshuuraha, isla markaana xoojiso u hoggaansanaanta waajibaadka canshuur-bixinta iyo isku-dubbaridka hay'adaha ay khusayso, halkii ay ku tiirsanaan lahayd canshuur-bixiyeyaal kooban iyo canshuuraha ganacsiga ee hadda jira.
Khabiirka sare ee maamulka iyo dowlad-wanaagga ee Bangiga Adduunka, Maxamuud Yaasiin , ayaa sheegay in Soomaaliya ay dakhli yar ka hesho canshuuraha ganacsiga marka loo eego dalal kale oo gobolka ka tirsan, inkasta oo badeecadaha dibadda laga soo dejiyo ay door weyn ku leeyihiin dhaqaalaha dalka.
Wuxuu tilmaamay in arrintani ay dhalinayso caqabad dhaqaale, maadaama muwaadiniintu filayaan in dowladdu bixiso adeegyo dadweyne oo tayo leh, halka dakhliga ay ku maalgelin karto adeegyadaasi uu xaddidan yahay.
Bangiga Adduunka ayaa sidoo kale qiimaynaya suurtagalnimada hirgelinta nidaam casri ah oo canshuurta iibka ah, kaas oo mustaqbalka loo beddeli karo canshuurta qiimaha lagu kordhiyo (VAT), si loo hagaajiyo hufnaanta iyo waxtarka nidaamka canshuuraha. Muhiimadda isbeddelkan ayaa la xiriirta in nidaamka hadda jira uu keeni karo in badeecad laga qaado canshuur marar badan, iyadoo ay marayso heerar kala duwan oo wax-soo-saar iyo ganacsi.