Muqdisho (Dawan)- Luqaddu waxa ay leedahay muhiimad gaar ah, gaar ahaan marka laga hadlayo maamulka iyo adeegyada dadweynaha. Erayada aan isticmaalno waxa ay saameeyaan sida ay bulshadu u fahanto hay’adaha, adeegyada iyo habraacyada dawladda. Inkasta oo khaladaadka qaarkood ee hadalka maalinlaha ahi aanay wax weyn yeelin, haddana qaar ka mid ah khaladaadkaas ayaa si tartiib ah u noqda kuwo caadi ah, ilaa ay ugu dambayn beddelaan erey-bixintii saxda ahayd, xitaa marka la joogo xiriirka rasmiga ah.
Tusaale ka mid ah arrimahaas waa sida ay dad badani ugu yeeraan Kaarka Aqoonsiga Qaranka (National ID) magaca “NIRA”.
Maalmahan, waxaa caadi noqotay in la maqlo erayo ay ka mid yihiin: “Aqoonsiga NIRA waan haystaa,” “Aqoonsiga NIRA ayaa iga lumay,” ama “Fadlan codsigaaga ku lifaaq aqoonsiga NIRA.” Waxa ka sii yaab badan ayaa ah in adeegsiga noocan ahi aanu ku koobnayn wada sheekaysiga maalinlaha ah. Waxa si joogto ah loogu arkaa ogeysiisyada dadweynaha, qoraallada safaaradaha, mareegaha internetka, warbaahinta iyo xitaa qoraallada ay soo saaraan hay’adaha dawladda.
Inkasta oo qof kastaa si guud u fahmayo waxa loola jeedo, haddana erey-bixintu sax ma aha. Sababtu waa mid fudud.
NIRA waa hay’adda. Waa National Identification and Registration Authority - oo ah Hay’adda Aqoonsiga iyo Diiwaangelinta Qaranka, taas oo ah hay’adda dawladda ee u xilsaaran diiwaangelinta muwaadiniinta, maareynta nidaamka aqoonsiga qaranka iyo bixinta Kaarka Aqoonsiga Qaranka.
Dukumentiga ay NIRA bixiso waa Kaarka Aqoonsiga Qaranka (National ID). Labadan arrimood waa laba wax oo kala duwan. Mid waa hay’ad, halka midka kalena uu yahay dukumenti.
Si loo fahmo kala-duwanaanshahan, aan eegno tusaalooyin aan horey u naqaan. Ma dhahno, “Waxa aan guriga ku illaaway Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda” marka aan ula jeedno baasaboorkeenna. Sidoo kale ma dhaahno, “Waxaan cusboonaysiiyay Wasaaradda Gaadiidka iyo Duulista Hawada,” marka aan cusboonaysiinayno laysan wada-marista/darawalnimada. Si dabiici ah ayaynu u kala saarnaa hay’adda adeegga bixisa iyo dukumentiga ama adeegga ay hay’addu bixiso.
Sidaas oo kale ayay tahay in loo kala saaro NIRA iyo Kaarka Aqoonsiga Qaranka.
Muwaadinku waxa uu Kaarka Aqoonsiga Qaranka ka qaataa NIRA. Muwaadinku ma helo “NIRA”.
Qaar ayaa laga yaabaa in ay is weydiiyaan: Arrintani dhab ahaantii muhiim ma tahay? Ka dib inta aan soo sheegay oo dhan, qof kastaa wuu fahmayaa waxa loola jeedo. Jawaabtu waa haa - waa muhiim.
Dawladnimadu waxa ay ku tiirsan tahay luqad cad, oo joogto ah. Adeegsiga erey-bixinta rasmiga ah waxa uu meesha ka saaraa jahawareerka, waxa uu hagaajiyaa xiriirka, waxa uuna xoojiyaa fahamka bulshada ee hay’adaha dawladda. Marka ereyo aan sax ahayn ay noqdaan kuwo caadi loo isticmaalo, waxaa sii kordha in lagu celceliyo/qoro dukumentiyada rasmiga ah, warbaahinta, agabka waxbarashada iyo qoraallada sharciyeed, taas oo jahawareerka sii baahisa.
Iyada oo Soomaaliya ay sii waddo xoojinta hay’adaheeda dawladeed iyo horumarinta adeegyada danabeysan/dhijitaalka ah, joogteynta iyo saxnaanta erey-bixinta rasmiga ahi waa in ay qayb ka noqotaa horumarkaas. Hay’adaha dawladda, hay’adaha caalamiga ah, warbaahinta iyo xarumaha waxbarashadu dhammaantood waxa ay leeyihiin door muhiim ah oo ku aaddan adeegsiga erey-bixinta saxda ah. Muwaadiniintuna waxa ay kaalin ka qaadan karaan arrintan iyaga oo isticmaalaya ereyo sax ah marka ay ku wada xiriirayaan nolol maalmeedkooda.
