Mustaqbalka Muqdisho: Muruq-tuurka Federaalka iyo Maqaamka Caasimadda ee lagu xeershay Dastuurka cusub ee JFS.

Waxaa qoray C/Qaadir Muxyadin Axmed (Dalxa) - Hawlwadeen sare: Horumarinta Dawladaha Hoose iyo Magaalooyinka Bartay: Cilimiga Guud iyo Culuumta Horumarinta

Muqdisho (Dawan)- Mustaqbalka Muqdisho: Muruq-tuurka Federaalka iyo Maqaamka Caasimadda ee lagu xeershay Dastuurka cusub ee JFS.

Taariikhda Xukun ee Muqdisho

laga soo bilaabo dhalashadii Dawlad rasmi ah ee uu yeesho Dalka 1960 kii, Muqdisho waxa ay si rasmi ah u ahayd Magaala Madaxda Dastuuriga ah ee Soomaaliya iyo fadhiga rasmiga ah ee Dawladdii rayidka ahayd ee qaab xukunkeeda ahaa “Dawlad Dhexe ”iyadoo ay jireen Maamullo Gobollo iyo Degmooyin loo idmaday awoodo xaddidan marka loo bar bar dhigo Maamul Goboleedyada hadda dalka ka jiro.

Muqdisho ama Banaadir waxaa si toos ah hannaan xukunkeeda go’aamin jiray Dawladdii dhexe ee rayidka iyadoo lagu dhisayo nidaamka xisbiyada badan oo hogaankeeda waxaa soo magacaabi jiray Dawladda Dhexe, iyadoo dhanka kale ay Matalaad 2 kursi ah ku lahayd Golaha Shacabka ee Dalka 1960-1969 kii.

Sanidihii xukunka kacaanka (1969-1991), Afgambigii militari ee uu hogaaminayey Madaxweyne hore AU Maxamed Siyaad Barre waxa uu laalay Dastuurkii Dalka; kala diray Golahii shacabka waxa uuna salka u dhigay Dawlad Ciidan oo leh awoodda dhexe (Centralized Military power). Inta uu jiray xukunkii Kacaanka Ciidanka, Muqdisho waxa ay ahayd xarunta laga jaangooyo siyaasadda, Ciidanka, Dhaqaalaha iyo guud ahaan Maamulka Dalka. Dawladdii Hoose ee ka dhisnayd Muqdisho malahayn awoodo sidaa u cad-cad oo muuqda balse waxa ay ahayd maamul magaalo oo si toos ah u hoos taga Madaxtooyada Qaranka, iyadoo xikmaddu ahayd in xukunka aan la baahin balse la xoojiyo awoodda dawladda dhexe si loo ilaaliyo jiritaanka kacaanka loogana hortago khatar kasta oo lid ku ah xukunka kacaanka.

Sanidihii 1991 dii ilaa 2004 tii, Waa xilli ay meesha ka baxday oo la riday Dawladdii Ciidanka (sanadkii 1991 kii), waxaana guud ahaan meesha ka baxay hey’idihii dawladeed oo ay ka mid ahayd Dawladdii Hoose ee Muqdisho, Waxa ayna Magaala Madaxda gashay sanado dagaallo iyo bur-bur ku taariikhaysan oo aysan Caasimadu lahayn maamul balse u kala qaybsantahay xaafado ay xukummaan hogaamiyo kooxeedyo.

Sanadihii 2004 ilaa 2012 kii, Dalka waxa uu yeeshay Dawladdo KMG ah oo is xig xigay kuwaasi oo nidaam xukunkooda lagu dhisay Cahdigii KMG ahaa ee Mbagathi-Kenya ee looga heshiiyey in Dalka uu qaatay Nidaam xukunka Fadaraalka ah. Muqdisho waxa ay mar kale u diyaar garoowday in ay soo ceshato kaalinteeda Caasimadeed waxaana si rasmi ah u soo dagay Dawladdii KMG ahayd ee la dhisay sanadkii 2004 tii. Maadaama Dalka uu yeeshay CAHDI KMG ah ee ku salaysan nidaamka Faderaalka, Nasiib darro lama caddeyn Maqaamka Magaala Madaxda ee Muqdisho. Dawladihii is xig xigey ee dhashay ilaa laga soo gaaro 2012 kii kuma aysan guuleysan in ay caddeeyaan Maqaamka Caasimadda laguna xeeriyo Dastuurka Dalka.

Sanadihii 2012 ilaa 2022 dii, Magaala Madaxda Dalka ee Muqdisho waxa ay wajahaysay dood weyn ee la xiriirta caddeynta Maqaamkeeda siyaasdeed, Matalaad iyo kan Maamul, balse ma dhicin in si rasmi ah loogu qeexo dastuurka ama sharci kale oo gaar ah. Waxaa muddadaasi soo jiray doodo ku dhisan kala xulashada 3 nuuc Maamul oo kala ahaa 1) Caasimad leh Maamul Degmo/Magaalo, 2) Caasimad Dawlad Goboleed ah iyo 3) Caasimad ku dhex taal Dawlad Goboleed kale.

Dawladdii dhalatay May 2022 dii ee uu Madaxweynaha xilligaan ka yahay Dr Xasan Shiikh Maxamuud waxa ay si dar dar leh u biloowday dhameestirka Dastuurka taasoo la micno ah in ay lagama maarmaan noqonayso in la caddeeyo Maqaamka Caasimadda, in kastoo ay jirtay diidmo xooggan oo ku aadan hannaanka dhameestirka Dastuurka loo maray haddane, Waxaa muuqatay in dhammaan cutubyada dib loo eegay ayna fadhi wadajir ah ku ansixyeen labada Aqal ee Dalka.

Muqdisho iyo Dastuurka Cusub: Maqaamka iyo Matalaadda G/Banaadir

Bishii Maarso, 2026, Labada Aqal ee Baarlamaanka JFS ayaa kulan ku ansixyey 15 ka cutub ee Dastuurka taasoo lagu sheegay in ay dhammaad u ahayd geedigii dheeraa ee qabyo tirka Dastuurkii KMG ahaa ee Soomaaliya inta laga gaarayo Afti dadweyweyn. Cutubka 5aad, qoodbkiisa 63 aad ayaa lagu xeeriyey sida uu noqonayo Maqaamka Caasimadda Dalka ee Muqdisho. Si loo fahmo qodokaan, Waxaan qraalka gudahiisa ku faah-faahin doonnaa Qodobka 63aad, farqooyinkiisa iyo Mugdiga/Caqabadaha mid walba ku dhex jira ama ka dhalanaya.

Cutubka 5aad:- Nidaamka Federaalka iyo Baahsanaanta Awoodda JFS.

Qodobka 63aad, Farqooyinkiisa iyo Mugdiga/Caqabadaha farqad walba.

1) Maamulka Caasimadda JFS waxa uu yeelanyayaa Golaha Caasimadda, Golaha Fulinta iyo Garsoorka

Farqadaani waxaan ku caddeyn marka horaba nuuca Maamul ee Caasimadda si waafaqsan 3 da xulasho ee muddo dooddeeda soo socotay, loogana dhaqmo aduunyada kale ee heysata nidaam Dawladeedka Federaalka.

Farqadaani, waxa ay sheegaysaa in Maamulka Caasimadda uu yeelanayo Gole Caasimadeed, Gole fulin iyo Hey’ado Garsoor, balse ma jirto xilligaan sharci kale , Xeer ama Dastuur ay leedahay Caasimadda oo lagu qeexay awoodaha iyo qaab dhismeedka hey’adahaan 3 da ah taasoo ah mugdi weyn oo ay ka dhalan karto caqabado iyo culeesyo sharci iyo kuwo siyaasadeed intaba.

Waxaa jiro Xeerka Doorashooyinka oo si aan faah-faahsanayn uga hadlay dhismaha Golaha Caasimadda oo ay dadweynaha G/Banaadir soo dooran doonaan, balse arinta aan caddeyn ayaa ah “Waa maxaay qaab dhismeedka Golaha Caasimadda?, Ma la mid yahay Golayaasha Wakiilada ee Dawlad Goboleedyada? Xagee ayeey ku qorantahay awoodaha Golaha oo ay lagama maarmaan tahay in doorashadooda ka hor la helaa sharci/Dastuur qeexaya awoodaha iyo qaab dhismeedka Golaha Caasimadda.

Iyadoon la helin Dastuur ka jawaaba weydiimaha kore, haddane ay dhacdo in la soo doorto Golaha Caasimadda waxa ay horseedi doontaa mugdi sharci iyo mid siyaasadeed oo ay caasimadda wajahdo. Tusaalaha nool ayaa ah in xilligaan ay Degmooyinka G/Banaadir leeyahiin Golayaal Deegaan oo la soo doortay balse doorashadooda ka hor aan la samayn Sharciga Golayaasha Deegaanka (Local Government Law) oo isaga qeexi lahaa awoodahooda, qaab dhismeedkooda, is doorashada dhexdooda ah iyo xiriirka kala dhaxeynaya Maamulka heer Gobol/Magaalo.

2) Golaha Caasimadda oo ku salaysan Matalaadda Shacabka Caasimadda waxaa laga soo dooranayaa Degmooyinka G/Banaadir

Farqadaani waxa ay tilmaamtay arin togan oo ah in shcabka caasimadda ay iyaga soo dooranayaan wakiiladooda ku matali doono Golaha Caasimadda, balse halkaan waxaa ka dhalanaya weydiimo waa-wayn oo ay ka mid tahay sidee ayeey noqonaysaa MATALAADDA SHACABKA? Sida ku xusan Xeerka Doorashooynka, Caasimadda waxa ay yeelanaysaa Gole ka kooban 97 xubnood oo ay shacabka soo dooran doonaan.

Caqabada ugu weyn ee Golahaan ayaa ah; Sidee loo qaybinayaa Matalaadda iyo isku dheeli tirnaanta bulshada ee Golahaan?, Xilligaan doorashooyinka Dawlad Goboleedyada ee socda, Waxaa xubnaha Golaayaasha wakiilada lagu saleeyay awood qaybsiga ay beelaha Deegaanka ku heshiiyeen ee hore loogu dhisay Golayaashaasi heer Dawlad Goboleed, balse marka ay timaado Muqdisho, Ma jiro Gole dhisnaa oo loo raacayo hannaanka qaybsiga kuraasta ee beelaha, taasoo ah caqabad hor leh oo u baahan xal.

Sidoo kale, Waa sidee qaab dhismeedka uu yeelan doono Golahaan? Tusaale ma waxa uu la mid noqonayaa Golayaasha Wakiilada Dawlad Goboleedyada oo leh Guddoon Gole oo ay dhexdooda iska doortaan taasoo muhiim u ah is xisaabinta hey’adaha Dawladda dhexdooda (Checks and Balance) iyo sidoo kale xaqiijinta Matalaadda beelaha wada daga deegaanka Maamulka laga dhisaayo? Dhammaan weydiimahaan looma haayo jawaabo laga soo xigtay sharciga.

3) Duqa Caasimadda iyo ku xigeenaddiisa waxaa dooranaya Golaha Caasimadda. Duqa Caasimadda Waxa uu magacaabayaa Xoghayeyaal.

Farqadaani waxa ay si toos ah meesha uga saartay xilka Guddoomiyaha G/Banaadir (Governor), taasoo loo fahmi karo in hoos loo dhigay darajada Gudoomiyaha G/Banaadir ahna Duqa Caasimadda, dhinaca kalane loo arki karo in gabi ahaan ba meesha laga saaray jiritaanka Dastuuriga ah ee G/Banaadir oo ka mid ah 18 ka Gobol ee dalka.

Waxaa kaloo ay farqadaani xaddidin tirada ku xigeennada Duqa Caasimadda taasoo noqonayso mugdi siyaasadeed, sidoo kale Sharciga Doorashooyinka ma xaddidin tirada ee waxa uu kaga gaabsaday ku xigeennada. Xilligaani Muqdisho waxa ay leedahay 4 Ku xigeen iyo Xogahayaha guud oo dhammaantooda Duqa Magaalada ahna Guddoomiyaha Gobolka ka gacan siiya hawlaha shaqo ee Maamulka, kuna dhisan ka qaybgalka beelaha caasimadda ee Maamulka.

Haddii xikamadda ku jirta farqadaani ee ah ku xigeenno aan tiro ku xadidnayn ay tahay in matlaadda la wada gaarsiiyo bulshada Caasimadda, Waxaa la heli karaa in Golaha Caasimadda loo yeelo qaab dhismeed ah Guddoon Golaha doorto oo leh Guddoomiye iyo laba ku xigeen taasoo noqon karto fursad lagu yareeyo ku xigeennada badan ee Duqa Caasimadda, isla markaana ay xalliso doodda ah Maaraynta Matalaadda Bulshada Caasimadda. Dhanka kale, in la kala saaro laanta fulinta iyo laanta Sharci dajinta ee Maamulka Caasimadda waxa uu muhiim u yahay xaqiijinta isla xisaabtan iyo is-kor joogtayn hey’adaha dhexdooda ah taasoo horseedi karta waxtar shaqo, hufnaan iyo kalsooni shacab.

Arinta kale ayaa ah, Xoghayeyaalka uu Duqa Caasimadda magacaabi doono, majirto sharci la raaco ee lagu saleeyo Magacaabistooda maadaam ay noqonayaan Xubnaha laanta fulinta ee Maamulka Caasimadda oo maqaamooda noqonayo Maqaam wasiir marka loo eego nidaam dawladeedka awoodaha daadagsan ee ku cad Dastuurka JFS, In kastoo ay dhacday Maalmo ka hore in Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed uu hogaamiyahooda magacaabay Gole loogu yeeray Wasiiro balse ay ahad in loogu yeero Gole Xoghayeyaal si waafaqsan Dastuurka qodobka 166aad, farqadiisa 1aad balse ay muuqato in la jabiyey qodobkaas.

Dhismaha Maamulka Caasimadda ka hor, waxaa lagma maarmaan ah in la helo Dastuurka Maamulka Caasimadda (Mogadishu City Constitution) si looga fogaado mugdi iyo jahwareer ku yimaada hannaanka dhismaha Laanta fulinta iyo hey;daha kale ee uu yeelan doono Maamulka Caasimadda.Samaynta Dastuurka Maamulka Caasimadda waxaa loo marayaa hannaanka loo maray samaynta Dastuurrada Dawladaha Xubnaha ka ah Dawladda Federaalka maadaama ay tahay in uu noqdo heshiis bulsho oo ka dhaqan gala Caasimadda helana taageerada shacabka.

4) Gobolka Banaadir waxa uu yeelanayaa xildhibaanno ku matala Golaha aqalka sare ee Baaramaanka si la mid ah Gobollada kale ee Dalka

Farqadaan dastuuriga ah, waxa ay si toos ah u sheegtay in G/Banaadir uu kuraas ka heli doono Aqalka sare, balse ma sheegin tirada uu ka heli doono. Haddaan isla aqrinno qodobkaan iyo qoodbka 14aad ee Xeerka doorashooyinka oo ka hadlaya Doorashada xubnaha Aqalka sare, Waxaa kuu soo baxayo in xeerka doorashooyinka uu sheegay in kuraasta Aqalka sare ee ah 54 ta ah ay matalaan Dawlad Goboleedyada oo ay ku jirto Woqooyi-bari (Ex SCC Khatumo). isla xeerka qodbkaas ayaa lagu tilmaamya in ay jiri doonto Mataalad Aqalka sare ee la siin doono G/Banaadir balse lagu xeerin doono cutubka 5aad ee Dastuurka.

Caqabadda farqadaan ayaa ah in uusan Dastuurka cusub sheegin tiro go’an oo matali doono G/Banaadir. Sidaas oo kale, Dastuurka Cusub qodobbadiisa 77aad iyo 78aad waxa ay si cad u sheegayaan in tirada Aqalka sare ahaanayso 54 xubnood ayna matalaan danaha Dawlad Goboleedka laga soo doortay.

Dhanka kale Xeerka Doorashooyinka ma sheegayo in 54 ta kursi ee Aqalka sare lagu qeebsanyo Gobolladii dalka ee 18 ka Gobol ahaa balse waxa uu xeerinayaa in xubnaha 54 ta ah ay ma tali doonaan Dawlad Goboleedyada dalka. Mugdigaan iyo is diidmada Dastuurka iyo Xeerka Doorashooyinka waxa ay horseedi karaan muran sharci iyo mid siyaasadeed oo caqabad ku noqda hirgelinta Dastuurka cusub iyo doorashooyinka Aqalka sare ee heer Federaal marka laga hadlayo xaqiijinta kuraasta Muqdisho/Banaadir ee Aqalka sare.

Arinka kale ee ah jahwareer siyaasadeed ayaa ah in ay dhalato dood ah Aqalka sare waxa uu matalaa Dawlad Goboleed, sidaasi darteen, Muqdisho Dastuurka ma siin Maqaam ah in ay tahay Dawlad Goboleed buuxda, mana heli karto kuraas Matalaadeed ee Aqalka sare ah, taasoo noqonayso dabin cusub oo lagu riday G/Banaadir.

Maqaallo la xidhiidha

8 maalmood kahor

Aragti: Qof iyo cod mise 4.5 la ballaariyey?

10 maalmood kahor

Aragti: Waa Kee Nidaamka Doorasho ee ku Habboon Soomaaliya Xilligaan?

Farqada 5aad: Dawladda Federaalka waxa ay mas’uul ka tahay arrimaha Amniga iyo Siyaasadda ee Caasimadda Jamhuuriyadda iyo arrimaha kale ee uu jeediyey xeer uu soo saaro Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya

Qodobkaan Dawladda Federaalka waxa ay si buuxda isugu gooni yeeshay guud ahaan Amniga Caasimadda iyo Degmooyinkeeda iyadoo meesha ka saartay wax door ah oo uu yeelan karo Maamulka Caasimadda. Hannaankaan nuucaan ah ma jiro Magaalo dunida faderaalka ah ee looga dhaqmo balse waxa ay u muuqataa mid Dawladda Federaalka ay kaga gaashamanayso in Caasimadda uu ka jiro maamul Hoose oo yeesha awoodo ciidan.

Lama oga Dawladda Dhexe waxa ku qasabay in Maamulka Caasimadda ay u diido awoodda AMNIGA MAXALLIGA AH (Local Security) si la mid ah Magaalooyinka Caasimadaha aduunyada sida BAARLIIN- Jarmal, London-UK, New York-USA, Toronto-Canada-Tokyo-Jaban iyo Magaalooyin kale. Waxaa lagama maarmaan ah in Maamulka Caasimadda uu helo Adeeg Boolis ama Ciidan leh awooddo gaar ah kaas oo Maamulka ka caawiya arrimaah higelinta sharciyada Caasimadda sida Nadaafadda, Injineeriyadda/Dhismaha kaabayaasha caasimadda, Nidaaminta Suuqyada iyo Ganacsiga.

Haddii ay Dawladda dhexe ku adkeysato dooqeeda ah in Maamulka Caasimadda la siin awoodaha dhinaca Amniga Maxalliga ah, Waxaa lagama maarmaan noqonayso in Maamulka Caasimadda uu helo Ciidan noqonayo Booliska Maamulka Caasimadda oo aysan awoodihiisa ku jirayn arrimaha ka hortagga iyo ka daba tagga dambiyada iyo baaristooda oo ay xilligaani sida caadiga ah qabtaan hey’adaha Amniga heerarkooda kala duwan (Bol iyo NISA).

Sidaas oo kale, Maamulka Caasimadda waxaa awoodahiisa laga reebay SIYAASADDA taas oo abuuraysa shaki weyn ee la xiriira in G/Banaadir uu heli doono Matalaad Siyaasdeed ee Aqalka sare. In Caasimadda awoodaheeda laga reebo SIYAASADDA waxa ay keeni kartaa in lagu qabsado sharciyadda la xiriirnta dajinta XEERAR iyo SIYAASADO khuseeya Caasimadda (Regulations and Policy frameworks for the City Governance). Tusaale in Maamulka Caasimadda uu xeer ka soo saaro arrimo la xiriira qaab dhismaha Caasimadda ama uu soo rogo Canshuuro cusub taasina ay dhaliso in Dawladda Dhexe ay soo faragaliso; diidana go’aannada Maamulka Caasimadda waxa ay markaa ka dhignaanaysaa in Caasimadda aysan heysan Madax-bnaani dhanka Siyaasadda ah iyo sharci dajinta una muuqanayso cuuryaamin, gacmo xer iyo is hortaag qorshayaasha horumarinta Caasimadda.

Farqada 6aad: Dawladda Federaalka Waxa ay soo magacaabaysaa Mas’uul sare oo wakiil uga noqda waajibaadkeeda la xiriira arrimaha caasimadda iyo Gobolka Banaadir

Farqaadaani waa mid xoojinaysa doonista Dawladda Dhexe ee ah saraynta awooddeda Caasimadda. Waxa ay dhanka kale horseedi kartaa khilaafaad la xiriira mas’uuliyadda iyo doorka shaqo ee wakiilka ay Dawladda Magacaabi doonto marka loo bar bar dhigo Duqa Caasimadda awoodahiisa.

Dhanka kale waxa ay farqadaan muujinaysaa in Dawladda dhexe ay Dastuurkaan gudahiisa ku badashay qaab dhismeedka Maamul ee G/Banaadir iyadoo meesha ka saartay xilka Guddoomiyannimo ee heer Gobol (Governor role) taasoo dhanka kale loo fasiri karo in meesha laga saaray jiritaanka Goboleed ee Banaadir oo ka mid ah 18 ka Gobol ee dalka.

Dhanka kale Farqadaani ma sheegin sida loo xeerin doono kala soocidda hawlaha shaqo ee Wakiilka Federaalka iyo Hogaanka Maamulka Caasimadda in kastoo Farqada 5aad ee isla qodbkaan ay Dawladda dhexe isku gaar yeeshay awoodaha kala ah Amniga iyo Siyaasadda iyo awooddii kale ee lagu sheego xeerar kale ee federaal, hadane si cad Dastuurka uma sheegin wakiilka Federaalka mas’uuliyadiisa oo faah-faahsan ama in xeer kale lagu faah-faahin doono.

Farqada 7aad: Marka laga reebo arrimaha ku xusan farqada 5aad ee qodobkaan (Qodobka 63aad ee Dastuurka) iyo arrimaha kale ee xeerarka dalka si kale loogu qeexay, Caasimadda Jamhuuriyadda waxa ay leedahay awoodaha ku xusan Jadwalka 2(c) ee astaynta Awoodaha.

Farqdaan waxa ay Maamulka Caasimadda siisay si la mid ah awoodaha Dawlad Goboleedka marka laga reebo AMNIGA iyo SIYAASADDA iyo sidoo kale awood walba ee Dawladda dhexe mar kale dib ugu qeexdo sharciyo kale oo ay iyada soo saarto oo ay ku qaadanayso awoodo hadda ku jira Jadwalka 2 (c) ama ay dhici karto in ay soo if-baxaan kuwo kale oo ay Federaaka iyga xeer ku go’aaminayaan.

Fariinta ay farqadaani dirayso ayaa ah in mar walba Maamulka Caasimadda uu ahaanayo mid u nugul saamaynta Federaalka, mar walbana loo diidi karo awoodo ama laga ceshan karo awood ugu qoran Dastuurka cusub. Fariin kale ayaa ah in Maamulka Caasimadda uu u dhexeeyo ahaanshaha nuuca maqaam ee Degmo caasimada ah iyo qab ahaan Dawlad Goboleed (Federal District v.s City State) balse aan la qeexi karin oo hal magac loo bixin karin Nuuca Maqaam ee loo qaaday, waxaana muuqata in uu jiro mugdi iyo jahwareer dhinaca sharciga, siyaasadda iyo caqabad farsamo oo ku gadaaman hirgelinta Nuucaan Maqaam ee aan la heli karayn Magaalo kale ee dunida federaalka ah ee ku dhaqanta si loo wada fahmo.

Farqada 8aad: Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya labadiisa aqal ayaa soo saaraya xeerar gaar ah oo lagu nidaamiyo arrimaha la xiriira Caasimadda iyo Gobolka Banaadir, Wada shaqaynta iyo xilka iyo waajibaadka ka dhaxeeya Dawladda Federaalka Soomaaliya iyo Caasimadda/G/Banaadir.

Farqadaani waa tii ugu dambeysay ee qodbka 63aad oo ciwaankiisa lagu sheegay Maqaamka Caasimadda iyo Matalaadda G/Banaadir, balse arinta u baahan in la ifitiimiyo ayaa ah in wali ay farqadaani gacmaha ka hayso Maamulka Caasimadda iyo sidoo kale in ay xambaarsan tahay aragti ah “Faanoole fari kama qodna” oo micnaheedu tahay Maqaamka wali ma faah-faahsana mana cadda balse waxaa jiri doono xeerar kale oo mar kale Baarlamaanka labada Aqal ka shiri doonaan ayna ka soo saari doonaan sharciyo si gaar ah u khuseeya Caasimadda.

Waxaa muuqata in farqadaani ay si cad u sheegayso in mar walba Baarlamaanka labadiisa aqal ay caasimadda u hoos joogayso wax walba oo la xiriira hawlaheeda shaqo iyo waajibaadkeeda, maadaama ay faraqaaani ay wali door aan dhammaad lahayn siinayso Baarlamaanka Faderaalka in uu ku yeesho Maamulka Caasimadda.

Koobidda gorfaynta qodobka 63aad iyo Farqooyinkiisa

Si kooban, nuxurka qodobka 63 aad iyo Farqooyinka ee khuseeya Maqaamka Caasimadda iyo Mataaladda siyaasadeed ee G/Banaadir waxa uu ku soo koobmi karaa tirsi qoraalka hoose:-

1) Marka la fiirsho doodihii dheeraa ee soo socday muddo ka badan 15 sano ee ku qotomay nuuca iyo xulashada Maqaamka Maamul oo ay yeelanayso Caasimadda, Waxaa muuqato in Dastuurka Cusub uu ka leexday soo jeedimihii kala duwanaa oo ay bulshada Caasimadda aragti ahaan qabeen, iyo sidoo kale soo jeedintii Baarlamaankii 9aad iyo Warbixinnadi ay soo wada saareen Wasaaradaha Dastuurka iyo Arrimaah Gudaha oo dhammaan gunaanadkooda ahaa in Caasimadda loo qaado xulasho Maqaam oo ah in ay yeelato Maamul Dawlad Goboleed ah (Capital City State) oo si dastuuri ah u yeesha awoodaha iyo xuquuqaha si la mid ah Maamullada kale ee Dawladda Federaalka Xubnaha ka ah, Haddase nasiib darro Dastuurka Cusub laguma dhisin soo jeedimihii hore iyo warbixinnada sare balse ay muuqato aragti siyaasadeed u gaar ah Hogaanka Federaalka in lagu saleeyey qodobka 63aad.

2) Sida la wada ogyahay Dastuurka waa heshiis bulsho; waxaana lagama maarmaan ah in bulshada qaybaheeda shaqsi iyo ururro ba ay talo ku yeeshaan qaabaynta iyo dhameestirka Dastuurka, si waafaqsan mabd’aan ah “Heshiis Bulsho” waxaa muuqanaysa in qodobka 63aad uusan matalayn aragtida shacabka Caasimadda taasoo la micno ah in Dastuurka Cusub uusan heysan sharciyadda iyo qanaca Shacabka Caasimadda iyo jilayaasha kale ee siyaasadda ee ka soo jeeda Magaala Madaxda.

3) Dhammaan farqooyinka Qodobkaani marka si qota dheer loo darso oo lala aqriyo qodobada kale ee dastuurka ee xiriirka la lahaan karo; waxaa kuu soo baxayo in ay dhammaan is diidayaan oo ay is-burinayaan. Dhanka kale Sharicga Lr 28 ee Doorashooyinka dalka ee xilligaan dhaqan galka ah soona baxay Nov, 2024 kii, qodobbada uu uga hadlaayo Doorashooyinka Caasimadda iyo kuraasta G/Banaadir ee Aqalka sare waxa ay si toos ah u khilaafsanyihiin qodobada kale ee Dastuurka ee khuseeya Caasimadda iyo G/Banaadir. is-khilaafiddaan sharci darteed, waxaa shaki la’aan ah in ay keeni karto in hirgelinta iyo fulinta wax yaabaha lagu qoray Dastuurka iyo sharciga ay suuragali waayaan ama wajahaan caqabado sharci iyo kuwo farsamo.

4) In awoodaha Maamul ee Maamulka Caasimadda la xaddido waxa ay keenaysaa in Maamulka uu noqdo mid cuuryaama oo aan awood u yeelan in uu ka jawaabo doonista iyo baahida shacabka Caasimadda iyadoo la ogyahay kobaca xowliga ah oo ay caasimadda samaynayso dad ahaan iyo deegaan ahaan taasoo mar walba wadata culeesyo horumarineed oo u baahan maamul leh awood sharci, mid maaliyadeed iyo mid qaanuuc oo uu ku wajaho caqabadaha Caasimadda kuna hirgeliyo himilooyinka horumarinta caasimadda.

5) Soomaaliya waa dal xilligaan ku dhaqma Dastuur ahaan iyo heshiisyadii horaba Nidaam Dawladeedka Federaalka, marka la fiirsho nuxurka qodobka 63aad ee Dastuurka cusub iyo farqooyinkiisa, waxaa laga dhex aqrisan karaa raadka aragti siyaasadeed ah in gabi ahaanba uusan Maamulka Caasimadda helin xuquuq iyo Maqaam Deegaan oo matala danaha Siyaasadeed iyo kuwa horumarineed ee Deegaanka Caasimadda taas oo aan dhiiragelinayn wadajirka, dib u heshiisiinta iyo hirgelinta nidaamka faderaalka.

Talo iyo Toosin Togan

Iyadoo la tixgelinayo mabda’a ah in dadaallada Dawlad dhiska ay yihiin kuwo joogto ah, lana aqoonsanayo duruufaha bulsho iyo kuwa siyaasadeed ee Caasimadda, Waxaa qoraalkaan lagu gunaanadayaa talooyin loo arko in ay toosin karaan jihada hawleed ee xilligaan si looga hortago ama loo yareeyo khilaaf iyo jahwareer siyaasadeed ee mustaqbalka dhaw ku yimaada caasimadda.

1. In si deg deg ah loo hawlgaliyo Koox hawleed farsamo oo soo diyaarsha Dastuurka Maamulka Caasimadda ka dibna furo shirweynaha la tashiga iyo ansixinta Dastuurka si loo helo taageero iyo heshiis bulsho.

2. In Dawladda Dhexe yareyso damaca ah in awoodaha dawladnimada ku aruuriso gacanta federaalka taasoo aan caawinayn horumarka maxalliga ah; taa badalkeedana waxaa lagama maarmaan ah in Dawladda Federaalka ay daadajiso awoodaha laguna caddeeyo Dastuurka Caasimadda si dhameestiran.

3. Dhammaan daneeyayaasha kala duwan waa in ay kaalintooda qaataan si loo hubiyo in aas-aaska maamulka Caasimadda uu noqdo mid cad oo aan qallooc lahayn si mustaqbalka looga fogaado khilaafaad yimaada.

4. Lagama saari karo meesha waajibnimada in Qodobka 63aad ee Dastuurka dib loo furo si loo saxo khaladaadka iyo mugdiga ku dhex jira ee khuseeya Maqaamka Caasimadda iyo Maltaaladeeda, ha noqoto in mar kale dib loo eego ama lala sugo aftida dadweyne ee ugu dambeysa taasoo iyadana ah shaqo adag oo ay ka horeeyaan hawlo waawayn oo taabanaya midnimada dalka

5. Si Muqdisho uga baxdo xaaladda hubinti la’aanta ee ah u dhaxeynta Maamul Magaalo aan xoog badanayd iyo Dawlad Federaal aan si gaar ah u kaalmayn, Waxaa haboon in si buuxda loo awood siiyo Maamulka Caasimadda si la mid ah Maamullada caasimadaha dunida ka jira ee leh awoodaha heer ka Maxalliga ah sida Amngia, Siyaasadda, Dhaqaalaha (Canshuuraha), Maamulka iyo horumarinta guud.

=Dhammad=

Qore: C/Qaadir Muxyadin Axmed (Dalxa) Hawlwadeen sare: Horumarinta Dawladaha Hoose iyo Magaalooyinka

Bartay: Cilimiga Guud iyo Culuumta Horumarinta

Email: Abdikadirdalha@gmail.com

F.G. Aragtida ku xusn qoraalkani kama tarjumayso aragtida hay’aded ama urur ee waa mid u gaar ah qoraaga.

Maqaallo kale oo aan kuu doorannay

24 maalmood kahor